غفور اسکندری بختیاری، احیاگر خط تعلیق
غفور اسکندری سخندری، چهل سال پیش در روستای سبزی از توابع ایذه مال امیر، چشم بر این جهان گشود و پس از چند سال زندگی متنوع کوچ نشینی مجبور شد به اتفاق خانواده از آن طبیعت زیبا دل برکند و برای همیشه به شهر بیاید تا دوره ی دیگری را آغاز کند. خیلی طول نکشید که سر از هنر و خوش نویسی در آورد و تاکنون واله و سرگشته است.
*خط تعلیق چه نوع خطی است؟
خط تعلیق یا ترسل یکی از انواع دیگر خوش نویسی ایرانی است که با پشتوانه ی خطوط باستانی ایران و همین طور متأثر از رقاع و توقیع به وسیله ی ذوق سرشار هنرمندان ایرانی ابداع شد و ریشه ی شکسته و نستعلیق فعلی هست، این خط درگذشته برای مکاتبات و مراسلات و فرامین دربار مورد استفاده قرار می گرفت و درخصوص دوره وتاریخ آن نظرها گوناگون است چرا که برخی به سده ی دوم و یا سده ی چهارم و غالب مورخان و تذکره نویسان گفته اند در قرن هفت اختراع شده و به نظر می رسد قدمت این خط بی نظیر بیش از هشت قرن است.
*این خط توسط چه کسی ابداع شد؟
یکی دیگر از مشکلات موجود، اختلاف نظری هست که در پاسخ به پرسش قبل اشاره شد زیرا وقتی دوره ی ذکر شده ی تاریخی متغیر است بنابراین مخترع آن نیز محل تضاد و اختلاف خواهد بود، اما چنان که اشاره شده ابداع آن را در قرن دوم به خواجه ابوالعال، قرن چهارم به حسن بن حسین فارسی، در قرن هفتم به خواجه تاج سلمانی و مکمل وی خواجه عبدالحی استرآبادی نسبت داده اند، ولی به نظر بنده ی کم ترین اوج این قلم و قلعه خط تعلیق و شکسته ی تعلیق خواجه اختیارالدین منشی گنابادی است و سپس محمدکاظم واله اصفهانی که او نیزدرخط تعلیق کم نظیر است.
*تفاوت خط تعلیق با دگرخطوط در چیست؟
خط تعلیق بسیار پیچیده و تو درتو نوشته می شود که کار نوشتن و خواندن را دشوارتر می سازد و درعین حال خیلی فنی است اما خطی فوق العاده هنری و بصری هست و در نگارش هم بسیار سرعتی تر و تند با کلماتی به صورت متصل نوشته می شود، سوار کردن و چنگ زدن و ریتم خاصی که درآن ایجاد می شود زیبایی آن را دو چندان می کند.
*چنان که اشاره کردید خواندن و نوشتن این خط کمی سخت است، به نظر شما مخاطب چه گونه با آن ارتباط برقرار می کند؟
نکته ی پرمغزی را مطرح کردید. در هنر جنبه های زیادی وجود دارد که از جمله می توان به لحاظ تجسمی وبصری، روان شناسی، فلسفی و عرفانی به آن نگریست و باید عرض کنم که یک اثر خوش نویسی می تواند مانند یک نقش یا یک تصویر ویا گوشه ای از طبیعت خداوندی، دیده شود و مخاطب با آن ارتباط پیدا کند از طرفی هم به خاطر بار مفهومی ومعنایی خود خط و خوش نویسی بیننده به فضایی فلسفی و عرفانی سوق داده می شود اگر چه معتقد هستم خوش نویسی شاخه ی ارج مند و کمال یافته ای از نقاشی هست و آغاز آن از دوران غارنشینی بوده و رفته رفته شکل تکاملی به خود گرفته و مجزا شده است که درفرصتی جداگانه به شرح آن خواهیم پرداخت.
*اگرممکن است به انواع خط و خوش نویسی اشاره کنید و خطوطی که در کشور رایج تر هستند را هم توضیح دهید؟
اگر بخواهیم به تاریخ خط برگردیم باید به هزاره های پیش رجوع کنیم که در توان و بضاعت بنده ی کوچک نیست و می طلبد تا کارشناسان و خط شناسانی به این مهم بپردازند، اما این که بخواهیم به مباحث خوش نویسی بنشینیم تا حدودی از این هنرجو برآورده است و باید عرض کنم که خوش نویسی در ایران به قبل از اسلام بر می گردد و در مکتوبات هم این ادعا موجود و ثابت شده است، لذا باید به دوره ی پیدایش کوفی برگردیم و یادآور شوم خط کوفی هم برگرفته از خط پیرآموز و یا دین دبیره و اختراع آن در ایران و به وسیله ی دین داران ایرانی بوده است که با پذیرش اسلام و کتاب مقدس و آسمانی قرآن، ازآن برای این نسخه ی الهی و هدایت گر بشری استفاده می شد و پس از پنج قرن حاکمیت این خط، دوباره مردی دانشمند ازتبار ایرانی و وزیری مقتدر و دانا به نام ابن مقله بیضاوی شیرازی شش نوع خط دیگر به وجود آورد که به این ترتیب تا آن موقع هفت خط توسط هنرمندان ایرانی ابداع شد و به نام های نسخ، ثلث، ریحان، محقق، توقیع و رقاع متداول و معروف گردیدند و سپس خط تعلیق به وجود آمد و آن گونه که گفته شد شکسته و نستعلیق هم بعد از آن متولد شدند با این حساب تا خط شکسته می توان گفت ده نوع خوش نویسی به وجود آمد و از همه استفاده می شود ولی به طور غالب نسخ و ثلث، نستعلیق و شکسته رواج بیش تری دارند لازم هست متذکر شوم که از خط تعلیق ایرانی نوعی دیگر توسط عثمانی و اعراب ابداع شد که امروزه دیوانی نام دارد و همین طور از نسخ روان ایرانی خطی به وجود آمد که اینک در کشورهای عربی به نام رقعه معروف است. خطوطی هم توسط هنرمندان عزیزمان در این دوره به وجود آمد که می توان به معلی، شیدا و کرشمه اشاره کرد.
* آیا در دوره ی معاصر تعلیق نویس داشته ایم و استادان این خوش نویسی زیبا چه کسانی بوده اند؟
به قول مرحوم استاد حبیب اله فضایلی بعد از محمدکاظم واله اصفهانی که با نوشتن سنگ قبر خودش کاروان تعلیق را خاتمه داد دیگر کسی به شکل جدی و حرفه ای بر این خط و هنر ارزنده کار نکرد، هرچند گه گاه افراد انگشت شمار صفحاتی تقلیدی ازخود به جای گذارده اند و از جمله خود مرحوم فضایلی که عمر شریف اش صرف پژوهش و تحقیق هنر خوش نویسی شد، مرحوم عبدالرسولی حدود هفتاد سال پیش رباعیات خیام را بر مقبره ی او نوشت و همین طور شخصاً یک صفحه ی تعلیق از مرحوم معین الکتاب اصفهانی دیدم و خوش نویس دیگری در خط تعلیق سراغ ندارم و بنده به طور جدی از سال ۱۳۸۵به تعلیق روی آوردم و سعی بر احیای آن نهادم و هر روز عاشقانه تر می نویسم. *تاکنون چه خطوطی را دنبال کرده اید و چه شد که به فکر احیا و زنده کردن تعلیق افتادید؟
نزدیک به سه دهه خوش نویسی کار می کنم چندین سال از دریافت فوق ممتازی ام گذشته و حدود دو دهه دراین زمینه تلاش، تحقیق و تدریس کرده که شاگردان بسیاری از پایه تا فوق ممتاز تحویل جامعه ی هنری داده ام و پیش از روی آوری به خط تعلیق در خطوط نستعلیق و شکسته هم کارهایی انجام داده ام و در این جا از باب ادب لازم است یاد کردی داشته باشم از معلمان ام جناب ایوب کیانی، جناب منوچهر امیرزاده، جناب ایرج خواجوی و همین طور ارادتی داشته باشم خدمت استادان ام جناب حسین کی منصور، جناب محمدرضا یزدانی و چهره ی ماندگار خوش نویسی جناب یدا.. کابلی خوانساری که حق بسیاری بربنده دارند و دست بوس آنان هستم و همین طور بعد از پدر و مادر که مشوقان اصلی و تاج سرم بوده اند، ضروری می دانم که قدردان محبت بی دریغ و دل سوزانه ی دوست گران قدرم جناب استاد هوشنگ چهارتنگی موسیقی دان و خوش نویس، جناب استاد رضا زدوار خوش نویس برجسته و مراتب ارادت خودرا به دوست معززم جناب استاد علی شاولی هنرمند خوش صدا و خوش نویس و جناب استاد تاج میرعالی نسخ و ثلث نویس کم نظیر، تقدیم نمایم و اگر مجال ومقالی بود دست همه ی آنان را خواهم بوسید.
*به نظر شما چهره ی شاخص هنر خوش نویسی تاریخ ایران کیست؟
همه ی خوش نویسان در مسیر هم اند و قابل احترام، ولی هیچ خوش نویسی در تاریخ به اندازه ی حضرت میرعمادالحسنی شاخص نبوده و نیست هرچند او نه اول خط و نه آخر خط هست بلکه قله ی خوش نویسی است و چه زیبا شاعری میرعماد را توصیف کرده که: «تا کلک تو در نوشتن اعجاز نماست / بر معنی اگر لفظ کند ناز رواست / هر دایره ی تورا فلک حلقه به گوش / هرمد تورا مدت ایام بهاست"
کمبودها ومشکلات هنر خوش نویسی در استان خوزستان چیست؟
به طور کلی هنرمندان مظلوم واقع شده اند و به طبع، طیف خوش نویسان هم از این قاعده مستثنی نیست و مامن و جایی برای حمایت کل خوش نویسان وجود ندارد چنان چه خانواده ها احساس کنند که فرزندان شان می توانند ازاین هنر بهرمند گردند وآن را در زندگی کاربردی کنند و نیز درجامعه گلیم خود را از آب بیرون بکشند قطعا" علاقه ی بیشتری برای حضورآنان دراماکن هنری نشان خواهند داد.
فعالیت های کنونی شما چیست؟
در حال حاضر کارمند رسمی در حوزه ی روابط عمومی(خبرگزاری آنا و روزنامه ی فرهیختگان) هستم وباتوجه به دارابودن مدرک فوق ممتاز خط شکسته، عضواصلی و مدرس انجمن خوش نویسان ایران ام به عنوان مدرس خوش نویسی دانشگاه آزاداسلامی واحد ایذه مشغول به کارم و لازم به یادآوری است که 14سال درشهرستان مذکور مدیروموسس آموزشگاه هنری فعال دارم و در حوزه خط وهنرهای مرتبط هم یادداشت ومقالات متعددی ارایه نموده ام که در روزنامه ها وسایت ها قابل رویت است
تا کنون چندنمایشگاه در استان دایر نموده اید؟
در بیش از 40نمایشگاه گروهی شرکت نموده ام که چندین نمایشگاه ازاین رقم به صورت انفرادی در ایذه، زرین شهرو شاهین شهر برگزارشده و همین طور در جشنواره های معتبر کشوری ، منطقه ای و استانی حضور فعال داشته ام و در آن صاحب مقام می باشم
آیا در استان، فضا برای این خط تعلیق مهیاست؟
استان خوزستان در بسیاری از هنرهای کشور حرف های زیادی برای گفتن دارد و هنرمندان شناخته شده ای هم هستند، همان گونه که در رشته های خوش نویسی هم در دو دهه ی اخیر کسانی توفیق بسیار داشته و صاحب عنوان و مقام هستند و بی شک فضای ارایه ی این هنر ارجمند در استان ودر سایر مجامع ومحافل هنری منطقه وکشور نیزوجود دارد
مردم در استان چه اندازه از این هنرخط استقبال می کنند؟
بدون تردید در عصر حاضر جای توسعه ی این خط بسیار حائز اهمیت هست و در 10سالی که به این هنر ارزنده وناب ایرانی اسلامی پرداخته ام ازآن استقبال شایانی به عمل آمده و امید می رود که با یک برنامه ریزی دقیق تر نه تنها استان که در کشور هم مورد اقبال مردم شریف قرار بگیرد چنان چه تا اینک هم مورد توجه استادان و هنرجویان بوده است
*در پایان اگر سخنی یا مطلبی دارید برای علاقه مندان باز گو کنید؟
از موقعی که شیفته ی خط تعلیق شدم همیشه با خود می گفتم شعری چونین پر مغز برای حضرت میرعماد سروده شد و همین طور برای درویش عبدالمجید طالقانی قله ی خط شکسته گفته اند که : «ای گشته مثل به خوش نویسی زنخست / مفتاح خزاین هنر خامه ی توست / تاکرده خدا لوح و قلم را ایجاد / ننوشته کسی شکسته را چون تو درست»، چرا برای قله ی تعلیق شعری گفته نشده و این بود که ابیاتی در خصوص خط تعلیق سرودم و دراین جا دوبیت آن را تقدیم روح بلند خواجه اختیارالدین منشی سلطانی گنابادی می کنم؛ تا که فلک بوده و این کردگار / چون تو نیاورد خداوندگار / تا بدهد نظم و نظامی چونین / بر خط تعلیقِ وزین و ثمین
در انتها باید عرض کنم که تعلیق گم شده ی من بود، چون خود من نا آرام و معلق است و با یافتن تعلیق به آرامش رسیدم "آن شرح بی نهایت کز زلف یار گفتند / حرفی ست از هزاران کاندر عبارت آمد
محسن فرهادی باجولی
درد من حصار برکه نیست.